خانه‌داری سیاسی

[ms 2]

در سالیان پس از انقلاب اسلامی و پس از جنگ تحمیلی، عرصه‌های فعالیت‌های زنان در جامعه رو به گسترش گذارد، به‌گونه‌ای که تمایل این قشر از جامعه به تحصیل و همچنین فعالیت خارج از منزل و در داخل اجتماع رو به فزونی نهاد. افزایش آمار داوطلبان دختر متقاضی ورود به دانشگاه‌های کشور نسبت به پسران، در سالیان اخیر خود دلیلی بر این مدعاست. ورود زنان به عرصه‌های اجتماعی و تقویت بُعد زندگی اجتماعی آنان، زمینه‌های شرکت آنان در فعالیت‌های گوناگون را فراهم نمود. اما آیا زنان در عرصه‌های سیاسی نیز فعالیت داشته‌اند؟ و رشد سیاسی این افراد و به‌دست گرفتن قدرت توسط ایشان عموما از چه مدلی پیروی می‌کند؟

حضور مؤثر زنان (به‌گونه‌ای سیاسی و در دست گرفتن قدرت‌های نظری یا اجرایی) تا قبل از قرن بیستم که معروف به قرن «آزادی زنان» شد، کمتر مطرح بوده است. بیشتر افرادی که به قدرت می‌رسیدند، وضعیت خود را مدیون توالی وراثتی و میراث خانوادگی خود بوده‌اند. نقش زنان در این برهه از تاریخ، اغلب به‌صورت دست دومی بوده، به گونه‌ای که پشتیبان و حامی برای مرد و همسر به حساب می‌آمدند. در این بین، نمونه‌هایی همچون الیزابت اول در انگلستان و یا کاترین کبیر در روسیه که به‌تنهایی و بدون کمک همسر خود توانستند ابراز شخصیت کرده و تغییر مسیری در حرکت کشور ایجاد کنند، نمونه‌هایی استثنایی محسوب می‌شوند. (۱) پس از این تاریخ نیز آزادی‌های زنان رو به گسترش نهاد و حضور‌ آنان نیز فراگیرتر شد و در عرصه‌های مختلف رشد نمود.

در ایران نیز حضور زنان بر سر قدرت و به‌دست گرفتن ابزار سیاست، همچون دیگر کشور‌ها به‌صورت وراثتی بوده است. نخستین زن ایرانی که به سلطنت رسید و توانست قدرت حاکم بر کشور را کنترل و در مسائل اعمال نظر کند، «پوران‌دخت» بود که پس از حکومت یکی از سرداران ساسانی با توافق بین نجیبان و بزرگان بر تخت نشست. وی توانست در مدت یک سال و چهار ماهی که بر تخت حکومت تکیه زده بود، اصلاحات زیادی در کشور صورت دهد. (۲) تا قبل از انقلاب اسلامی، تقریبا تمامی زنانی که از قدرت سیاسی برخوردار بوده و یا توانایی اعمال قدرت را داشتند، از خانواده‌های سلطنتی و اعیان بودند. در سلسله‌های قبل از پهلوی، زنانی که می‌توانستند سیاست‌های خود را اعمال کنند، عموما زنان حرم‌سرای پادشاهان سلسله‌های مختلف بودند. (۳) در حکومت پهلوی اول، استبداد رضاخان چندان مجالی برای فعالیت‌های سیاسی آزاد، چه به مردان و چه به زنان، نمی‌داد، اما در حکومت پهلوی دوم، رویه‌ی رضاخان تغییراتی ایجاد شد. پس از سرنگونی رضاشاه از حکومت و روی کار آمدن محمدرضا، دو عامل باعث روی کار آمدن افراد در عالم سیاست شد: ۱. آزادی‌های نسبی که داده شد، فضا را برای ورود گروه‌های مختلف سیاسی فراهم نمود. ۲. شباهت نداشتن محمدرضا به پدرش زمینه‌های ورود عناصر خانوادگی پهلوی را به عرصه‌ی سیاست آماده نمود.

[ms 3]

بررسی مختصر عده‌ای از افراد صاحب نفوذ در دربار پهلوی و فضای سیاسی کشور خالی از لطف نیست.

– تاج‌الملوک ۵۳ سال بانوی اول دربار ۲ پهلوی به‌حساب می‌آمد. پس از سقوط رضاشاه و روی کار‌ آمدن محمدرضا، دخالت‌های وی در سیاست شروع شد.

– اشرف پهلوی، خواهر محمدرضا، تا پیش از به حکومت رسیدن، به کارهای اقتصادی تمایل زیادی داشت، اما با مناسب دیدن وضعیت، وارد سیاست کشور شد، به گونه‌ای که محمدرضاشاه یارای ایستادگی در مقابل وی را نداشت. اشرف که فردی جسور و پشتیبان محمدرضا محسوب می‌شد، دخالت‌های زیادی در سیاست‌های کشور نمود، به‌طوری‌ که یکی از عوامل اساسی در کودتای ۲۸ مرداد که منجر به سقوط دولت مصدق شد، توطئه و دسیسه‌ی اشرف پهلوی بود. وی با قدرتی که در اختیار داشت، مافیای پول و قدرت خود را تشکیل داده و از آن در جهت منافع خود استفاده می‌کرد. (۴)

– فرح دیبا (پهلوی)، همسر سوم شاه نیز با ریاست بر بنیادی فرهنگی به نام «بنیاد پهلوی» سعی داشت امور فرهنگی – اجتماعی حاکم بر کشور را اصلاح کند. (۵)

– مریم فیروز، دختر عبدالحسین میرزا فرمانفرما (از شاهزادگان قاجار و نخست‌وزیر) و همسر نورالدین کیانوری (از رهبران حزب توده)، از رهبران شاخه‌ی زنان حزب توده و از فعالان حقوق زنان به‌شمار می‌آمد.

– فرخ‌رو پارسا اولین زن ایرانی بود که به مقام وزارت و همچنین نمایندگی مجلس شورای ملی رسید.

– مهناز افخمی نیز دومین زن ایرانی است که به مقام وزارت رسید.

[ms 1]

پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز زنان توانستند حضور خود را در عرصه‌ی سیاسی حفظ نموده و با توجه به وضعیت جامعه، آن را در سالیان پیش‌رو تقویت نمایند. در پست‌های قوه‌ی مجریه، «معصومه ابتکار» رئیس سازمان محیط زیست دولت سید محمد خاتمی و «مرضیه وحیددستجردی» وزیر بهداشت دولت محمود احمدی‌نژاد، از دیگر زنانی بودند که به مشاغل سیاسی دولتی راه پیدا کردند.

نگاهی به آمار کاندیداهای زن مجلس و مقایسه‌ای با آنچه در قبل حاکم بوده، نشان‌دهنده‌ی رشد حضور زنان در جایگاه‌های تصمیم‌گیری و اظهار نظرهای کلان می‌باشد. در انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی، از ۱۰۹ کاندید تهران، ۱۰ زن شرکت داشته (درصد کاندیدای زن به کل کاندیداهای استان تهران برابر ۹٪ بود) که خانم منیره علی (گرجی) با یک میلیون و سیصد و سیزده هزار و هفتصد و سی و یک رأی، به‌عنوان نهمین نماینده از ده نماینده‌ی مورد نیاز از حوزه تهران انتخاب شد. (۶)

بررسی آماری تعداد نمایندگان زن در دوره‌های مختلف مجلس می­‌تواند بیان روشنی از حضور آنان در عرصه‌های تصمیم‌گیری به‌حساب آید. این آمارها در نمودارهای زیر ارائه شده است. (۷)

[ms 0]

شایان ذکر است که در ایران پس از انقلاب نیز روابط خانوادگی و سببی، عامل نسبتا مهمی در مطرح شدن زنان سیاسی به‌حساب می‌آید.

—————————–

۱. از طاووس تا فرح، محمود طلوعی، ص ۱۰؛
۲. همان، ص ۱۹-۲۱؛
۳.همان، ص ۹-۳۴؛
۴.  زنان ذی‌نفوذ خاندان پهلوی، نیلوفر کسری، ص ۱۰-۱۷؛
۵. برای اطلاع از افکار و رفتار فرح دیبا (پهلوی) و همین‌طور خوی اشرف پهلوی به فصل «میان همسر و خواهر» کتاب «از کاخ شاه تا زندان اوین» احسان نراقی مراجعه شود.
۶. روزنامه‌ی جمهوری اسلامی، ش ۶۰، ۲۰ مرداد ۵۸، ص ۲؛
۷. داده‌ها از سایت پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی استفاده شده است.

۷ دیدگاه در “خانه‌داری سیاسی”

  1. سلام؛

    “مجلس، خانه‌ی ملت است…”

    به نظر من که تیتر این مطلب بسیار هوشمندانه انتخاب شده و مفهوم کنایی جالبی داره.

    مطلب خوبی بود. ممنون از نویسنده محترم.

    موفق باشید

  2. خنده‌ام می‌گیره از شمایی که اونهایی رو که توی مجلش نشسته‌اند جزو ملت ایران نمی‌دونید. اون افراد از فضا اومده‌ان نشسته‌اند توی مجلس؟ یا اینکه هم دوره‌ای های پدران من و شما هستند و پدران دوستان من و شما؟

  3. خانه ی ملت برای زمانی بود که آیت الله طالقانی ها می آمدند و روی زمین می نشستند و می گفتند ما نجنگیدیم که بیاییم روی این صندلی ها بشینیم
    می خواهی به من بخندی عزیز بخند.هموطنم ثانیه ای شاد باشد،من شادم.
    اگر از نظر شما همه چی در اینجا گل وبلبل است،ایرادی ندارد.حتما در بهشت زندگی می کنیم.

دیدگاه‌ها بسته شده است.